
چرا داروی مازاد زودتر از آنچه فکر میکنید به زیان تبدیل میشود؟
داروی مازاد تا روزی که در قفسه است فقط «سرمایهٔ خوابیده» به نظر میرسد. مشکل این است که ارزش آن با نزدیکشدن تاریخ انقضا یکنواخت کم نمیشود. وقتی چند ماه به انقضا مانده، هنوز خریدار دارد و میشود آن را با تخفیف کم فروخت یا مبادله کرد. چند هفته مانده به انقضا، گزینهها کمتر و تخفیف لازم بیشتر میشود. پس از انقضا هم دیگر نه فروش ممکن است و نه تبادل، و فقط مسیر رسمی امحا میماند که خودش وقت و هزینه دارد.
به همین دلیل، مدیریت مازاد دارو در داروخانه بیش از هر چیز به زمان تصمیمگیری بستگی دارد. هرچه قلم مازاد زودتر شناسایی شود، گزینههای بیشتری روی میز است.
چطور داروی نزدیک به انقضا را در داروخانه زود پیدا کنیم؟
بخش بزرگی از داروهایی که به امحا میرسند، معمولاً دیر دیده شدهاند. سه عادت ساده این خطر را کم میکند:
- چیدمان FEFO: یعنی «اول، آنچه زودتر منقضی میشود، خارج شود». هنگام چیدن بار تازه، بستهٔ با انقضای نزدیکتر جلوی قفسه و بستهٔ تازه پشت آن قرار میگیرد. این قاعده از «اول وارد، اول خارج» دقیقتر است، چون گاهی محمولهٔ جدید تاریخ کوتاهتری از موجودی قبلی دارد.
- ثبت موجودی در سطح بچ: اگر فقط بدانید از یک دارو چند عدد دارید، نمیفهمید کدام بستهها زودتر منقضی میشوند. ثبت تاریخ انقضا و شمارهٔ بچ برای هر ورودی، پایهٔ همهٔ تصمیمهای بعدی است.
- بازبینی ماهانهٔ انقضا: یک روز ثابت در ماه، اقلامی را که کمتر از شش ماه تا انقضایشان مانده فهرست کنید و برای هرکدام تصمیم بگیرید. این کار را به یک نفر مشخص بسپارید تا بین شیفتها گم نشود.
بازبینی دستی در داروخانهٔ شلوغ معمولاً عقب میافتد. در سامانهٔ همدارو هر قلم با اسکن بارکد ثبت میشود و داروساز فقط تاریخ انقضا و تعداد را وارد میکند. سامانه روز ماندهٔ انقضای هر قلم را هر روز بررسی میکند و پیش از انقضا هشدار میدهد. اگر اینترنت داروخانه قطع باشد، ثبتها روی گوشی میمانند و پس از وصلشدن خودکار همگام میشوند.

برای هر قلم، بر اساس زمان باقیمانده تا انقضا چه کنیم؟
جدول زیر یک چارچوب عملی برای تصمیمگیری است، نه یک ضابطهٔ رسمی. مرزها را میتوانید با توجه به سرعت فروش هر قلم در داروخانهٔ خودتان جابهجا کنید؛ دارویی که هفتهای چند بسته فروش دارد با سه ماه فرصت هم مشکلی ندارد، ولی قلم کمگردش با شش ماه فرصت هم ممکن است بماند.
| زمان باقیمانده تا انقضا | وضعیت | بهترین اقدام |
|---|---|---|
| بیش از ۶ ماه | دور از انقضا ولی مازاد | سفارش بعدی همین قلم را متوقف یا کم کنید؛ اگر شرکت پخش مرجوعی میپذیرد، شرایطش را بپرسید؛ آگهی تبادل بدون تخفیف یا با تخفیف کم |
| حدود ۳ تا ۶ ماه | رو به انقضا | جلوی قفسه بگذارید، به داروخانههای دیگر عرضه کنید و تخفیف سبک در نظر بگیرید |
| حدود ۴۵ روز تا ۳ ماه | نزدیک انقضا | عرضهٔ فعال برای تبادل با تخفیف مؤثر؛ تماس مستقیم با داروخانههایی که این قلم را لازم دارند |
| کمتر از ۴۵ روز | انقضای فوری | بالاترین تخفیف و پیگیری روزانه؛ اگر خریدار پیدا نشد، برای جداسازی پس از انقضا آماده شوید |
| منقضیشده | غیرقابل مصرف | جداسازی فوری از قفسه، ثبت در فهرست اقلام غیرقابل مصرف و ارسال از مسیر رسمی امحا |
آیا میتوان داروی مازاد را به شرکت پخش مرجوع کرد؟
گاهی بله، ولی قاعدهٔ واحدی برای همهٔ شرکتهای پخش وجود ندارد. اینکه کدام اقلام، تا چند ماه پیش از انقضا و با چه شرایطی پس گرفته میشوند، به سیاست هر شرکت پخش و گاهی به خود قلم بستگی دارد. توصیهٔ عملی این است:
- پیش از سفارشهای حجیم، شرایط مرجوعی را از نمایندهٔ شرکت بپرسید و تا جای ممکن مکتوب بگیرید.
- فاکتور خرید هر بچ را نگه دارید؛ بدون آن، پیگیری مرجوعی و حتی ثبت قیمت در فهرست امحا دشوار میشود.
- مرجوعی را تا وقتی فرصت هست بررسی کنید، نه در هفتههای آخر؛ معمولاً هرچه به انقضا نزدیکتر شوید، احتمال پذیرش کمتر است.
تخفیف پلکانی برای داروی تاریخ نزدیک را چطور تعیین کنیم؟
تخفیف پلکانی یعنی درصد تخفیف را به جای یک عدد ثابت، با کمشدن زمان باقیمانده بیشتر کنید. منطقش ساده است: خریدار دارویی که سه ماه فرصت مصرف دارد، به تخفیف زیادی نیاز ندارد؛ ولی برای قلمی که یک ماه مانده، باید دلیل روشنی برای خرید داشته باشد. چند نکته در تعیین پلهها:
- برای اقلام پرگردش پلهها را دیرتر شروع کنید و برای اقلام کمگردش زودتر.
- تخفیف را با هزینهٔ امحا مقایسه کنید، نه فقط با قیمت خرید. فروش با تخفیف زیاد معمولاً از امحای کامل کمزیانتر است.
- تخفیف را یکباره زیاد نکنید؛ پلهبهپله پیش بروید تا بیدلیل از حاشیهٔ سود نگذرید.
در همدارو این پلهها بهطور پیشفرض چنین است: اقلامی که بیش از ۱۸۰ روز تا انقضا دارند فقط ثبت میشوند؛ زیر ۱۸۰ روز هشدار اول و تخفیف پیشنهادی ۱۰ درصد؛ زیر ۹۰ روز یادآوری هفتگی، تخفیف پیشنهادی ۲۰ درصد و برچسب «نزدیک انقضا» در بازارگاه؛ و زیر ۴۵ روز یادآوری روزانه، پیامک، تخفیف پیشنهادی ۳۵ درصد و اولویت نمایش. مدیر سامانه میتواند این مرزها و درصدها را تغییر دهد و برای هر دستهٔ دارویی جداگانه تنظیم کند. مهمتر اینکه درصد پیشنهادی فقط پیشنهاد است: فروشنده همیشه میتواند آن را تغییر دهد یا اصلاً تخفیف ندهد.
تبادل دارو با داروخانهٔ دیگر چه زمانی بهترین گزینه است؟
وقتی قلمی در داروخانهٔ شما مازاد است، ممکن است داروخانهٔ دیگری در همان شهر همین دارو را کم داشته باشد. تبادل معمولاً بهترین گزینه برای بازهٔ «رو به انقضا» و «نزدیک انقضا» است: دارو هنوز فرصت مصرف دارد و خریدار آن یک داروساز است که خودش کیفیت و تاریخ را میسنجد.
ضوابط رسمی این کار، از مستندسازی تا مسئولیت داروساز، در راهنمای جداگانهٔ تبادل دارو بین داروخانهها آمده است. اینجا فقط به بخش عملی میپردازیم: پیدا کردن طرف مقابل.
روش رایج، فرستادن فهرست در گروههای پیامرسان است که سریع زیر پیامهای دیگر گم میشود. در همدارو داروخانهای که کسری دارد آن را یک بار ثبت میکند و وقتی همان دارو آگهی شد، سامانه نیاز و موجودی را خودکار تطبیق میدهد و به او اعلان میفرستد. قیمت و تحویل حضوری میان دو داروخانه توافق میشود و پول از سامانه عبور نمیکند. مراحل کامل تبادل در همدارو در همان راهنمای تبادل آمده است.
آیا اهدای داروی تاریخ نزدیک به خیریه راه مناسبی است؟
برای برخی اقلام میتواند باشد، به شرط آنکه زمان کافی برای مصرف باقی مانده باشد. شرایط پذیرش در هر مؤسسهٔ خیریه فرق دارد. برای نمونه، یکی از انجمنهای خیریه در فهرست شرایط خود داروی با تاریخ انقضای معتبر، بستهبندی سالم و مصرفنشده را میپذیرد، داروی باز شده یا تاریخگذشته را نمیپذیرد و اقلام را پیش از توزیع به بررسی داروساز میسپارد. پیش از اهدا با خود خیریه هماهنگ کنید و اقلامی را که فقط چند روز تا انقضا دارند نفرستید.
با داروی تاریخگذشته طبق دستورالعمل رسمی چه باید کرد؟
سازمان غذا و دارو در فروردین ۱۴۰۳ «دستورالعمل فرآیند مدیریت فرآوردههای سلامتمحور غیرقابل مصرف در داروخانهها» را برای اجرا ابلاغ کرد. خلاصهٔ بخشهای عملی آن:
- مسئولیت: تشخیص فرآوردهٔ غیرقابل مصرف و نگهداری ایمن آن با مسئول فنی است؛ حمل تا محل تحویل اشتراکی با مؤسس داروخانه؛ و حمل و امحای نهایی با شرکت امحاکنندهای که از سازمان مجوز دارد.
- ثبت فهرست: برای هر قلم، نام ژنریک، قدرت، شکل دارویی، نام برند و شرکت، شمارهٔ LOT یا UID، تعداد، قیمت واحد بر اساس فاکتور خرید، تاریخ انقضا و علت ارسال ثبت میشود. طبق همین دستورالعمل، پس از آمادهشدن زیرساخت، این اقلام باید در سامانهٔ ردیابی و کنترل اصالت (TTAC) هم ثبت شوند.
- جداسازی: اقلام در جایی جدا از محل عرضه، با عنوان «محل فرآوردهٔ غیرقابل مصرف»، در سطلهای مخصوص نگهداری میشوند: سطل ایمن زرد برای سرنگ، ویال، آمپول و شیشهٔ شکسته؛ سطل قرمز برای داروهای پرخطر و سیتوتوکسیک؛ و سطل سفید برای داروهای بیخطر و ظروف فرآوردههای مایع در بسته.
- داروهای تحت کنترل و فراخوانشده: داروهای با قابلیت سوءمصرف در محفظهٔ قفلدار جداگانه نگهداری و هنگام تحویل به شرکت امحا، در حضور نمایندهٔ معاونت، غیرقابل بازیافت میشوند؛ فهرست این داروها جدول ۲ همان دستورالعمل است. اقلام فراخوانشده هم تا زمان مرجوعشدن در محفظهٔ جداگانه میمانند.
- زمانبندی: نگهداری اقلام غیرقابل مصرف حداکثر تا یک سال ممکن است و هر داروخانه باید دستکم سالی یک بار آنها را برای امحا بفرستد.
- ارسال: داروخانهها میتوانند برای صرفهجویی، به صورت اشتراکی یا با هماهنگی تعاونیهای انجمن داروسازان ارسال تجمیعی داشته باشند. نوع اقلام در سامانهٔ سازمان حفاظت محیط زیست (iranemp.ir) ثبت میشود، فهرست به تأیید معاونت غذا و دارو میرسد، کیسهها در حضور نمایندهٔ معاونت پلمب میشوند و صورتجلسهٔ امحا امضا میشود.
نکتهٔ مهم برای مالک داروخانه: طبق همین دستورالعمل، صورتجلسهٔ امحای تأییدشده و فهرست اقلام، در بررسی پروندهٔ مالیاتی قابل ارائه است. پس نسخهٔ آن را در داروخانه نگه دارید. اعتبار درجشده روی این سند تا اسفند ۱۴۰۴ بوده است؛ نسخهٔ جاری و جزئیات اجرایی منطقهٔ خود را از معاونت غذا و دارو دانشگاه علوم پزشکی محل فعالیت بپرسید.
چطور از ابتدا کمتر داروی مازاد بخریم؟
بهترین راه کمکردن زیان، نخریدن مازاد است. چند کار ساده در سفارشدهی:
- سفارش هر قلم را بر اساس فروش واقعی چند ماه اخیر بدهید، نه بر اساس تخفیف حجمی شرکت پخش. تخفیفی که به مازاد و امحا ختم شود، تخفیف نیست.
- هنگام تحویل بار، تاریخ انقضای اقلام کمگردش را بررسی کنید؛ قلم کمگردش با تاریخ کوتاه، از همان روز اول کاندیدای مازاد است.
- برای اقلامی که بهندرت نسخه میشوند، به جای نگهداری موجودی زیاد، روی تأمین سریع از داروخانههای اطراف حساب کنید.
- تغییر نسخهنویسی پزشکان اطراف را دنبال کنید؛ کنار رفتن یک دارو از نسخهها، اولین نشانهٔ مازاد آینده است.
چکلیست ماهانهٔ مدیریت مازاد و انقضا
- فهرست اقلام زیر شش ماه تا انقضا را بگیرید و با ماه قبل مقایسه کنید.
- چیدمان FEFO را در قفسهها و انبار بازبینی کنید.
- برای هر قلم «رو به انقضا» یکی از گزینهها را انتخاب کنید: مرجوعی، فروش با تخفیف، عرضه برای تبادل یا اهدا.
- درصد تخفیف اقلام عرضهشده را با زمان باقیمانده هماهنگ کنید.
- اقلام منقضی را از قفسه جدا کنید و به فهرست اقلام غیرقابل مصرف اضافه کنید.
- سفارش ماه بعد اقلام مازاد را کم یا متوقف کنید.
اگر میخواهید بخش زیادی از این چکلیست خودکار انجام شود، اپ همدارو را نصب کنید تا ثبت با اسکن، هشدار انقضا و اعلان تطبیق کسریها روی گوشی داروخانه در دسترس باشد. برای شروع و ثبتنام داروخانه، به صفحهٔ اصلی همدارو بروید؛ پس از ثبتنام و تأیید پروانه، بازارگاه برایتان باز میشود؛ پایلوت فعلاً در تبریز است.
پرسشهای متداول
FEFO در داروخانه یعنی چه؟
یعنی دارویی که زودتر منقضی میشود، زودتر از قفسه خارج شود. بستهٔ با انقضای نزدیکتر جلوی قفسه و بستهٔ تازه پشت آن قرار میگیرد، حتی اگر بستهٔ تازه زودتر رسیده باشد.
داروی تاریخگذشته را چه مدت میتوان در داروخانه نگه داشت؟
طبق دستورالعمل ابلاغی سازمان غذا و دارو در سال ۱۴۰۳، نگهداری اقلام غیرقابل مصرف در محل جداگانه حداکثر تا یک سال ممکن است و هر داروخانه باید دستکم سالی یک بار آنها را برای امحا بفرستد. نسخهٔ جاری را از معاونت غذا و دارو دانشگاه محل فعالیت بپرسید.
آیا شرکتهای پخش داروی نزدیکانقضا را پس میگیرند؟
قاعدهٔ واحدی وجود ندارد و هر شرکت پخش شرایط خودش را دارد. پیش از سفارشهای حجیم شرایط مرجوعی را بپرسید، فاکتور هر بچ را نگه دارید و مرجوعی را چند ماه پیش از انقضا پیگیری کنید.
در همدارو قیمت داروی تاریخ نزدیک را چه کسی تعیین میکند؟
فروشنده. سامانه بر اساس پلهٔ انقضا یک درصد تخفیف پیشنهاد میدهد، ولی این عدد همیشه قابل تغییر است و فروشنده میتواند اصلاً تخفیف ندهد. قیمت و تحویل میان دو داروخانه توافق میشود.
داروی تحت کنترلِ منقضیشده را کجا نگه داریم؟
طبق دستورالعمل ابلاغی سازمان غذا و دارو در سال ۱۴۰۳، داروهای با قابلیت سوءمصرف در محفظهٔ قفلدار جداگانه با عنوان «داروهای تحت کنترل نیازمند امحا» نگهداری میشوند و هنگام تحویل به شرکت امحا، در حضور نمایندهٔ معاونت غذا و دارو غیرقابل بازیافت میشوند.
همدارو در کدام شهرها فعال است؟
پایلوت سامانه در تبریز است و فقط داروخانههایی که پروانهشان بازبینی و تأیید شده وارد بازارگاه میشوند.